Yazan: Narin Çelik
Yarabıçak, “Beni beğendin mi?” diye sormaz okura. “Dayanabiliyor musun? Yeterli sabrın, kararlılığın ve çalışkanlığın var mı?” diye sorar.
Ömer Faruk’un Yarabıçak adlı eseri, politik bir metin olmanın yanı sıra dil ve düşünceyi de dikkate alarak oluşturulmuş bir eylem kitabıdır. Bu eylem, salt bireysel bir ifade ya da estetik bir deneme değil, içinden geçtiğimiz toplumsal, politik ve kültürel düzlemlere karşı da yöneltilmiş bir karşı hamledir. Öyle ki Hegel’in “köle-efendi” gerilimini dikkate alan ama ondan da taşan yeni bir gerilim inşa etmeyi bile başarır: “Yara” ve “bıçak”.
“Yara” ve “bıçak” kelimelerini iç içe geçiren ismiyle Yarabıçak, okuru edilgin bir alımlayıcı olmaktan çıkarır; onu kendi iç çatışmalarının, yaralarının ve başkalarını yaralama becerilerinin tanığı olmaya çağırır. Ama bu çağrı salt bir ifade değil, bir eylemlilik önerisidir: Kendi bıçak olma boyutuyla yüzleşmeyi, kanayan yerini inkâr etmemeyi, başkalarının yarasını da kendi yarasının aynasında görmeyi talep eden bir çağrı.
Kitabın epigrafında yer alan “Hem yarayım hem de bıçak” cümlesi, eserin bütününe sirayet eden düşünsel önerinin özüdür. Bu cümleyle, klasik kurban-fail ayrımını altüst eden bir etik kurulmak istenir. Okur burada yalnızca bir mağduriyet anlatısının tanığı değildir; bizzat o mağduriyetin taşıyıcısı, üreticisi ve dönüştürücüsüdür. Bu, neoliberal özne kurgusunun “kendinle barış, kendini affet” tarzı popüler aforizmalarının tamamen zıddıdır.
Yarabıçak, “Beni beğendin mi?” diye sormaz okura. “Dayanabiliyor musun? Yeterli sabrın, kararlılığın ve çalışkanlığın var mı?” diye sorar. Bu soruya verilecek her yanıt, okurun kendisini nerede konumlandırdığına göre değişecektir. Ama hangi yanıt verilirse verilsin, epigrafın yarattığı sarsıntı kolay kolay geçmeyecektir.
Yarabıçak, yüzleşmeyi, kişinin kendisiyle karşılaşması estetiğini kurmayı dener; kolay affı değil, zor hakikati önerir. Duyguların (ağlamak ya da şikâyet etmek gibi) pasif birer “durum” değil, politik yük taşıyan aktif eylemler (âşık olmadan çocuk yapmamak gibi) olduğuna işaret eder.
Yalnızlık Değil, Tek Başınalık
Bu yüzleşme önerisi, kitabın yapısal yalnızlığıyla da birleşir. Ancak bu noktada “yalnızlık” kavramının dikkatle ayrıştırılması gerekir. Yarabıçak, bir yalnızlık kitabı da değildir. Çünkü yalnızlık, toplumun dışına itilmiş, atılmış ya da yalıtılmışlığı ima eder. Oysa bu kitap, tek başınalık iddiasıyla yazılmıştır. Tek başınalık ise seçilmiş bir duruştur; sessizliğin içindeki özgürlük, çoğunluğa ait olmayan bir dili kurma ısrarıdır. Yeni bir toplumun kendisinden başlayan ilk kıvılcımıdır. Bu anlamda Ömer Faruk’un sesi, ne bir kalabalığın izdüşümü ne de bireysel bir içe kapanma biçimidir. Bu ses, tek başına yürüyen ama yürüdüğü patikadan yeni bir toplumsallık hayal eden bir sestir. İşte bu yüzden Yarabıçak, yeni bir sol tahayyül için zemin yoklama cesaretini ve cüretini gösteren çok emek verilmiş hacimli bir çalışmadır.
Eski Solun Sessizliği, Yeni Solun Kırık Sesi
Türkiye’de ve dünyada “sol” kavrayışlar uzun süredir ideolojik bir sessizliğe gömülmüş durumda. Soğuk Savaş’ın retoriğiyle şekillenmiş sol yapılar, yaratıcı düşüncenin değil dogmanın diliyle konuşmuş; özneyle değil yapı ile ilgilenmiş; acıyı değil sınıfı merkeze almıştır. Bu eski sol kavrayışlar, kendini tarihsel olarak tükenmiş bir dilin içinde sıkışmış hâlde bırakmıştır. Bugün, ne sınıfın ontolojisi tek başına belirleyici, ne de emek anlatıları insanın çok katmanlı acısını kapsayacak kadar kuşatıcıdır.
Tam da bu noktada Yarabıçak, bir yeni sol kırılmanın işaret fişeği olmanın izlerini de taşır. Bu yeni sol, eski solun dokunmak istemediği yerleri – beden, arzu, kırılganlık, dil, hafıza, duygulanım, haysiyet, tahakküm, hiyerarşi – ciddiye alır. Bölümler boyunca karşımıza çıkan temaslar –erkekliğin krizi, arzu ve iktidar ilişkisi, patriyarkanın gündelik izdüşümleri– politik olanın yeniden tanımlanması gerekliliğine işaret eder. Ömer Faruk’un metni, salt bir politik teori metni değildir elbette; ama politik olanın nerede başladığını, ne kadar dokunduğunu ve nasıl hissedildiğini yeniden düşünen bir kaygıyı taşır. Bu da onu, manifestoyu reddeden bir manifesto hâline getirir.
Dil, Arzu ve Tahakkümün Kesiştiği Nokta Olarak Yara
Yarabıçak’ın belki de en özgün yanı, dilin kendisini de yara hâline getirmesidir. Duygular, metaforlarla yumuşatılmaz; tam tersine, her kelime kendi kesiğini açıkta bırakır. Cümleler kısa ama yoğun, kesik ama yankılıdır. Bu biçimsel seçim yalnızca estetik bir karar değil, politik bir tavırdır. Çünkü tahakküm yalnızca güç ilişkilerinde değil, dil’de de kurulur. Ve bu kitap, dil’i bir tahakküm aracı olmaktan çıkarıp bir mücadele alanı olarak yeniden kurmayı, dil’e hükmetmeyi önerir. Okurdan pasif bir alımlama değil, kendi anlam haritasını yeniden kurmasını bekler.
Alışıldık sözdizimi, betimleme ya da duygu anlatım kalıplarını terk eden Ömer Faruk, sözcükleri yerinden oynatır, anlamlarına müdahale eder, imgeye hükmederek düşünceyi arkalar. Bu yönüyle kitap, yalnızca bir içerik değil, aynı zamanda dil’i parçalamayı da amaçlar. Yara, yalnızca tematik bir motif değil; dilin içine yerleşmiş, onu biçimlendiren bir kuvvete dönüşür. Bıçak ise yalnızca içerikte değil, dilin yapısal mantığında dolaşır. Bu da, okurun metinle kurduğu ilişkiyi sıradan bir okuma eyleminin ötesine taşır; onu bir tür ortak yazarlığa davet eder. “Bıçaklı Yazar”ın “Yaralı Okur”u ortaklığa davet ettiği, davet ederken “Tanrı Yazar” algısına ihanet ettiği, “Pasif Okur”dan da aynı ihaneti beklediği, bu “ihanet ortaklığı” ile Kitap’ın anlamını da genişlettiği bir kitaptır Yarabıçak.
İşte bu noktada, Yarabıçak’ın bir tür karnaval önerdiği de söylenebilir. Ancak burada sözünü ettiğimiz karnaval, eğlence ya da maskeli bir şenlik değildir. Bakhtin’in yüklediği anlamla karnaval, hiyerarşilerin ters yüz edildiği, üst ve alt’ın yer değiştirdiği, kutsalın teslim alındığı, sıradanın kutsallaştığı ve kendisini kutsadığı, kutsalın anlamının değiştiği o kısa süreli ama radikal toplumsal kopuştur. Yarabıçak’ın bölümleri, benzer bir yer değiştirme estetiğiyle kurulur. Cümlelerin biçimi, düşüncelerin merkezden sapışı, öznelliğin parçalılığı – hepsi birer “aşağıdan yukarıya hükmeden bir düşünme” biçimidir. Bu da kitabı bir toplumsal altüst oluş deneyimine dönüştürür.
Kendini Yaralayarak Konuşan Bir Dil
Yarabıçak, duyguyu romantikleştirmez, dili estetize etmez, yarayı kutsamaz. Bunun yerine, okura şunu söyler: “Senin sana ait olduğunu sanarak kendini kandırdığın duygu aslında başkasının sana sapladığı bıçaktır!” Bu, modern öznenin bütünlük fikrini altüst eder. Ömer Faruk’un metni, duygunun biricikliğinden değil, duygulanımın politik ekonomisinden söz eder. Duygular nasıl inşa edilir? Hangi duygular meşru, hangileri ayıp, hastalık ya da ahlaksızlık sayılır? Bu sorulara doğrudan yanıtlar vermez ama soruları okurun zihnine kalıcı bir biçimde çakar. Bu yüzden her Yarabıçak okuması yeni bir bıçak darbesine, her bıçak darbesi de kanayan bir yaraya, her kanayan yara da yeni bir düşünceye yol açar. Yara yoksa düşünce de yoktur, düşünce yoksa yara’nın kalıcılığı vardır çünkü.
Benzeri Olmayan Bir Kitap Olarak Yarabıçak
Yarabıçak’a benzer kitapların Türkçede yokluğu, yalnızca edebi bir eksiklik değil, entelektüel hayatımızın yapısal bir sorunudur. Edebiyatın ya akademik jargonla steril hâle getirildiği ya da popüler metinlerle sığlaştırıldığı bir ortamda bu kitap, başka bir yolun mümkün olduğuna işaret eder. Edebiyatın düşünceyle, düşüncenin duyguyla, duygunun politikayla buluşabileceğini gösterir. Bu anlamda Yarabıçak, geç kalmış bir başlangıçtır. Yalnızca okunmayı değil, bir düşünce iklimi önermeyi de amaçlar.
Ömer Faruk burada yalnızca bir yazar değil, bir dil yontucusu, bir kültürel cerrah olarak çalışır. Yüzeyi değil, derinliği; sesi değil, yankıyı; biçimi değil, boşluğu kazar. Bu çaba, bireysel bir ifade alanı değil, kolektif bir sezgi alanı yaratır. Ve belki de tam da bu nedenle, Yarabıçak, tek başınalıkta direnmenin mümkün olduğunu gösteren benzeri olmayan bir keskin bıçaktır.
Ömer Faruk, Yarabıçak, 599 sayfa, Yeni İnsan Yayınevi, 2023
Yazının kaynağına buradan ulaşabilirsiniz.
0 Yorum